ข้อมูลตรวจสอบ ณ 16 พฤศจิกายน 2026 14:06 เวลาไทย
การประยุกต์ใช้ปัญญาประดิษฐ์ (AI) ในการอนุรักษ์และนำเสนอแหล่งมรดกทางวัฒนธรรมกำลังเป็นที่แพร่หลายมากขึ้นทั่วโลก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพิพิธภัณฑ์และสถาบันที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์ แต่ในขณะที่ AI มอบโอกาสใหม่ๆ ในการฟื้นฟูโบราณวัตถุ จัดแสดงนิทรรศการเสมือนจริง และแปลงเอกสารโบราณ ก็ยังคงมีข้อถกเถียงและข้อกังวลสำคัญเกี่ยวกับความถูกต้องทางประวัติศาสตร์ การบิดเบือนข้อมูล และความจำเป็นในการสร้างแนวทางปฏิบัติที่ชัดเจน
จากการสำรวจล่าสุดของ UNESCO และสภาการพิพิธภัณฑ์ระหว่างประเทศ (ICOM) พบว่า 57% ของพิพิธภัณฑ์กว่า 400 แห่งใน 90 ประเทศและดินแดนได้นำ AI มาใช้งานแล้ว [2] อย่างไรก็ตาม 55% ของหน่วยงานเหล่านี้ยังไม่มีนโยบายหรือแนวทางภายในเกี่ยวกับการใช้เทคโนโลยีดังกล่าว [2] ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงช่องว่างระหว่างการนำเทคโนโลยีมาใช้กับความสามารถในการบริหารจัดการความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้น

AI กับการฟื้นฟูและนำเสนอแหล่งมรดก: ศักยภาพที่ต้องระมัดระวัง
AI มีบทบาทสำคัญในการช่วยเหลืองานด้านมรดกทางวัฒนธรรมหลายด้าน เช่น การสืบค้นข้อมูลจากคลังเอกสารขนาดใหญ่ การถอดความเอกสารโบราณ และการสร้างประสบการณ์แบบโต้ตอบที่น่าสนใจสำหรับผู้เยี่ยมชม [2] ตัวอย่างเช่น โครงการ “寻窟 (Xunku)” ของสถาบันวิจิตรศิลป์จีน (China Academy of Art) ที่จัดแสดงในงานมหกรรมวัฒนธรรมและความคิดสร้างสรรค์หางโจว (Hangzhou Cultural and Creative Industry Expo) ครั้งที่ 20 ได้ใช้ AI ในการฟื้นฟูและนำเสนอภาพถ้ำแกะสลักที่กำลังเลือนหายไป โดยเน้นการสร้าง “โลกที่ถูกสร้างขึ้น” (generated world) ที่อิงจากข้อมูลทางประวัติศาสตร์ที่ตรวจสอบได้ [4]
นอกจากนี้ ยังมีการใช้เทคโนโลยีความจริงเสริม (AR) เพื่อ “เติมเต็ม” ส่วนที่ขาดหายไปของวัตถุโบราณที่เสียหายในพื้นที่เสมือนจริง เช่น นิทรรศการ “เมื่อร่างกายกลับมา” (Khi hình hài trở lại) ในเมืองดานัง ประเทศเวียดนาม ซึ่งจัดแสดงงานประติมากรรมจามที่ได้รับความเสียหายจากกาลเวลา [1] เทคโนโลยีเหล่านี้ช่วยให้สาธารณชนเข้าถึงและเข้าใจมรดกทางวัฒนธรรมได้ง่ายขึ้น และยังช่วยในการติดตามการเปลี่ยนแปลงและสำรวจสถานที่ที่เข้าถึงยาก [5]
อย่างไรก็ตาม ผู้เชี่ยวชาญหลายคนได้เตือนถึงความเสี่ยงของการใช้ AI ในการสร้างภาพหรือข้อมูลที่อาจบิดเบือนข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ [2], [3] ศาสตราจารย์ Truong Quoc Binh ชี้ว่าแบบจำลอง 3 มิติหรือภาพที่สร้างโดย AI ที่ดูสวยงามไม่ได้หมายความว่ามรดกนั้นได้รับการสะท้อนอย่างถูกต้องเสมอไป หากไม่มีเอกสารทางวิทยาศาสตร์และการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญ เทคโนโลยีอาจสร้างภาพที่สมมติขึ้น ผสมผสานองค์ประกอบจากช่วงเวลาที่แตกต่างกัน หรือตีความบริบททางประวัติศาสตร์ผิดพลาด [3] ตัวอย่างเช่น ร่องรอยการสกัดหรือรอยเจาะบนวิหารโบราณ ซึ่งอาจเป็นหลักฐานของฝีมือช่างหรือการซ่อมแซม อาจถูก AI ลบออกไปหากเป้าหมายคือการสร้างภาพที่ “สมบูรณ์” โดยไม่ตรวจสอบ [5]
ความจำเป็นในการสร้างความโปร่งใสและแนวทางปฏิบัติที่ชัดเจน
ประเด็นสำคัญที่ถูกหยิบยกมาหารือในการประชุมวิชาการล่าสุดเรื่อง “เทคนิคและเทคโนโลยีที่ประยุกต์ใช้ในการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมในยุคการเปลี่ยนแปลงทางดิจิทัล” ที่กรุงฮานอย คือเส้นแบ่งระหว่างการสนับสนุนการอนุรักษ์มรดกกับการบิดเบือนมรดก ซึ่งขึ้นอยู่กับวิธีการสร้าง ตรวจสอบ และใช้ข้อมูล [5]
ผู้เชี่ยวชาญเน้นย้ำว่า เมื่อ AI มีส่วนร่วมในการตีความประวัติศาสตร์ สาธารณชนมีสิทธิ์ที่จะทราบว่าส่วนใดคือหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ และส่วนใดคือผลงานที่สร้างขึ้นโดยคอมพิวเตอร์ [2] การสร้างภาพที่สมจริงเกินไปโดยไม่มีคำอธิบายที่ชัดเจนอาจทำให้ผู้ชมเข้าใจผิดว่าสมมติฐานทางเทคโนโลยีเป็นข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่ได้รับการตรวจสอบแล้ว [2] ดังนั้น ความโปร่งใสจึงเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่ง พิพิธภัณฑ์และสถาบันที่ใช้ AI ควรแจ้งให้สาธารณชนทราบอย่างชัดเจนเมื่อมีการใช้ AI ในการสร้างแบบจำลอง ภาพ หรือเสียงบรรยาย เพื่อไม่ให้เกิดความสับสนระหว่างต้นฉบับกับสิ่งที่สร้างขึ้นใหม่ [2]
นอกจากนี้ การจัดการข้อมูลและการปกป้องสิทธิ์ของชุมชนก็เป็นสิ่งที่ไม่ควรมองข้าม [3] ข้อมูลจำนวนมากยังไม่ได้รับการแปลงเป็นดิจิทัลอย่างเป็นระบบ และขาดข้อมูลเกี่ยวกับแหล่งที่มาและการเป็นเจ้าของ [3] เมื่อ AI สามารถประมวลผลและสร้างเนื้อหาทางวัฒนธรรมจากหลายแหล่ง การกำหนดแหล่งที่มาและสิทธิ์ในการใช้ประโยชน์จึงเป็นสิ่งจำเป็น เพื่อหลีกเลี่ยงความเสี่ยงของการใช้มรดกโดยไม่ได้รับอนุญาต การคัดลอก หรือการนำไปใช้เชิงพาณิชย์โดยไม่คำนึงถึงสิทธิ์ของเจ้าของวัฒนธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับมรดกที่จับต้องไม่ได้ ซึ่งสิทธิ์จะผูกติดอยู่กับช่างฝีมือ ชุมชนผู้ปฏิบัติงาน และผู้ที่ครอบครองความรู้ที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน [3]

AI นำเสนอเครื่องมืออันทรงพลังในการเข้าถึง ทำความเข้าใจ และอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมในรูปแบบที่ไม่เคยมีมาก่อน อย่างไรก็ตาม การนำเทคโนโลยีนี้มาใช้ต้องมาพร้อมกับความรับผิดชอบอย่างสูงในการรักษาความถูกต้องทางประวัติศาสตร์และความโปร่งใส การสร้างแนวทางปฏิบัติที่ชัดเจน การฝึกอบรมบุคลากร และการแยกแยะอย่างชัดเจนระหว่างข้อมูลที่ตรวจสอบได้กับสิ่งที่ AI สร้างขึ้นจากการตีความหรือสมมติฐาน จะเป็นกุญแจสำคัญในการใช้ AI เพื่อเสริมสร้างคุณค่าของมรดกทางวัฒนธรรมอย่างยั่งยืน โดยไม่บิดเบือนเรื่องราวที่แท้จริงของอดีต
แหล่งข้อมูล
- [1] bvhttdl.gov.vn. Khi công nghệ số “chữa lành” những mảnh khuyết di sản. 28 กุมภาพันธ์ 2026. https://bvhttdl.gov.vn/khi-cong-nghe-so-chua-lanh-nhung-manh-khuyet-di-san-20260228171221148.htm
- [2] thanhnien.vn. AI vào bảo tàng: Bảo tồn di sản hay tạo ra phiên bản quá khứ?. 10 ตุลาคม 2026. https://thanhnien.vn/ai-vao-bao-tang-bao-ton-di-san-hay-tao-ra-phien-ban-qua-khu-185261010160929061.htm
- [3] vietnam.vn. Heritage enters the digital space: Don’t lose sight of authenticity and the role of the community. https://www.vietnam.vn/en/di-san-buoc-vao-khong-gian-so-dung-danh-mat-ban-goc-va-vai-tro-cong-dong
- [4] chinanews.com. 文化观察:文化遗产保护为何要从复刻文物到生成世界?. 8 พฤศจิกายน 2026. https://www.chinanews.com/cul/2026/11-08/10728387.shtml
- [5] vietnam.vn. การแปลงมรดกทางวัฒนธรรมให้เป็นดิจิทัล: ข้อมูลต้องรักษาหลักฐานทางประวัติศาสตร์ไว้. 15 พฤศจิกายน 2026. https://www.vietnam.vn/th/so-hua-di-san-du-lieu-phai-giu-du-tich-lich-su

